डॉ. पार्थ गुरागाईं, सामुदायिक चिकित्सा विभाग, विराट मेडिकल कलेज
हाम्रो जीवन पहिलेभन्दा धेरै सजिलो भएको छ। घरमै बसेर संसारको जुनसुकै कुनामा रहेका मानिससँग कुरा गर्न सक्छौँ। मोबाइलबाट केही सेकेन्डमै खाना मगाउन सक्छौँ। बजार जानुपर्दैन, सामान घरमै आइपुग्छ। कार्यालय पुग्न गाडी छ, माथिल्लो तलामा जान लिफ्ट छ र घरका धेरै काम गर्ने उपकरण पनि छन्। प्रविधिले हाम्रो समय र श्रम दुवै बचाएको छ।
तर एउटा प्रश्न भने गम्भीर छ—जीवन यति सजिलो हुँदै जाँदा हामी स्वस्थ पनि हुँदै गएका छौँ त?
विडम्बना के छ भने, हाम्रो जीवनमा सुविधा बढ्दै जाँदा शारीरिक सक्रियता घट्दै गएको छ। पहिले मानिसले दैनिक जीवनमै धेरै हिँड्नुपर्थ्यो, सामान बोक्नुपर्थ्यो, भर्‍याङ चढ्नुपर्थ्यो र घरका धेरै काम आफैँ गर्नुपर्थ्यो। अहिले तीमध्ये धेरै काम मेसिन र प्रविधिले गरिदिन्छन्। हामीले समय र श्रम बचाएका छौँ, तर त्यसको बदलामा शरीरले पाउने नियमित गतिविधि पनि गुमाउँदै गएका छौँ।
यसको असर विस्तारै देखिन थालेको छ। शारीरिक गतिविधि कम हुनु, खानाको मात्रा र क्यालोरी बढ्नु, लामो समय बसिरहनु, निद्रा बिग्रिनु र मानसिक तनाव बढ्नुजस्ता कारणले मोटोपन, उच्च रक्तचाप, मधुमेह, रगतमा बोसोको मात्रा बढ्ने समस्या तथा मुटु र रक्तनलीसम्बन्धी रोगको जोखिम बढिरहेको छ। समस्या एउटै कारणले होइन, धेरै साना बानीहरू मिलेर बनिरहेको हुन्छ।

पहिले काम गर्नुपर्थ्यो, अहिले बस्नुपर्छ
हामीले आफ्नो दैनिक जीवनलाई हेर्ने हो भने यो परिवर्तन सजिलै देख्न सकिन्छ। पहिले टेलिभिजनको च्यानल बदल्न उठ्नुपर्थ्यो, अहिले रिमोट छ। साथी वा आफन्तलाई भेट्न जानुपर्थ्यो, अहिले मोबाइलबाटै कुरा हुन्छ। बजारसम्म हिँडेर जाने चलन थियो, अहिले नजिकैको सामान पनि गाडी वा मोटरसाइकलमा लिन जान्छौँ। दुई–तीन तलासम्म भर्‍याङ चढ्नुभन्दा लिफ्ट प्रयोग गर्न सहज लाग्छ।
यीमध्ये कुनै पनि सुविधा आफैँमा खराब होइन। समस्या तब सुरु हुन्छ जब सुविधा हाम्रो जीवनबाट आवश्यक शारीरिक गतिविधि नै हटाउन थाल्छ।
हामीले बचाएको समय पनि सधैँ उपयोगी काममा खर्च भइरहेको हुँदैन। धेरैपटक त्यो समय मोबाइल हेर्दै, सामाजिक सञ्जाल चलाउँदै, टेलिभिजन हेर्दै वा कुर्सीमा बसेर बितिरहेको हुन्छ। यसरी दिनभरि शरीरले निकै कम काम गर्ने तर खानाबाट पर्याप्त ऊर्जा प्राप्त गर्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ। शरीरले प्रयोग नगरेको अतिरिक्त ऊर्जा बोसोका रूपमा जम्मा हुन सक्छ।

स्वास्थ्यको समस्या खाना मात्र होइन
स्वास्थ्यबारे कुरा गर्दा हामी प्रायः खानालाई दोष दिन्छौँ। चिनी कम खानुपर्छ, नुन कम गर्नुपर्छ, तेल कम प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने कुरा सही हो। तर स्वस्थ जीवनका लागि खाना मात्र पर्याप्त विषय होइन।
हामीले आफूलाई अर्को प्रश्न पनि सोध्नुपर्छ—दिनमा कति समय सक्रिय रहन्छौँ? कति समय लगातार बस्छौँ? कति घण्टा सुत्छौँ? तनावलाई कसरी व्यवस्थापन गर्छौँ? परिवार र साथीहरूसँग कति समय बिताउँछौँ?
स्वास्थ्य यी सबैको परिणाम हो। राम्रो खाना खाने तर दिनभरि नचल्ने व्यक्ति पूर्ण रूपमा स्वस्थ जीवनशैलीमा छ भन्न सकिँदैन। त्यसैगरी व्यायाम गर्ने तर पर्याप्त नसुत्ने र निरन्तर तनावमा रहने व्यक्तिले पनि आफ्नो स्वास्थ्यको एउटा महत्वपूर्ण पक्षलाई बेवास्ता गरिरहेको हुन्छ।

“समय छैन” भन्ने बहाना
“व्यायाम गर्ने समय नै छैन” भन्ने कुरा धेरै सुनिन्छ। तर दैनिक जीवनलाई ध्यानपूर्वक हेर्ने हो भने समस्या सधैँ समयको मात्र हुँदैन, प्राथमिकताको पनि हुन्छ।
मोबाइल हेर्न, टेलिभिजन हेर्न वा अनावश्यक कुरामा समय बिताउन हामीसँग समय हुन्छ। तर स्वास्थ्यका लागि २०–३० मिनेट छुट्याउन गाह्रो हुन्छ। यसको अर्थ हामीसँग समय छैन भन्नेभन्दा स्वास्थ्यलाई पर्याप्त प्राथमिकता दिएका छैनौँ भन्ने हुन सक्छ।
व्यायाम गर्न जिम जानैपर्छ भन्ने पनि छैन। छोटो दूरीमा गाडीको सट्टा हिँड्न सकिन्छ। लिफ्टको सट्टा भर्‍याङ प्रयोग गर्न सकिन्छ। लामो समय कुर्सीमा बसेपछि केही मिनेट उठेर हिँड्न सकिन्छ। घरका केही काम आफैँ गर्न सकिन्छ। दिनभरि हुने यस्ता साना गतिविधि पनि शारीरिक सक्रियताको हिस्सा हुन्।

सुविधा छोड्ने होइन, सही तरिकाले प्रयोग गर्ने
आधुनिक जीवनशैलीको समाधान पुरानो जीवनमा फर्किनु होइन। हामीले प्रविधिको सुविधा प्रयोग गर्नैपर्छ। मोबाइल, गाडी, लिफ्ट वा अनलाइन सेवाबाट टाढा जानुपर्ने आवश्यकता छैन।
आवश्यक कुरा यति मात्र हो कि सुविधा प्रयोग गर्दा शरीरलाई अनावश्यक रूपमा निष्क्रिय नबनाऔँ।
नजिकको दूरीमा हिँड्न सकिन्छ भने हिँडौँ। सम्भव हुँदा भर्‍याङ प्रयोग गरौँ। लामो समय काम गर्दा बीचमा उठेर केही समय हिँडौँ। मोबाइल र कम्प्युटरमा लगातार बस्ने समयलाई बीचबीचमा तोडौँ। प्रविधिले हाम्रो काम सजिलो बनाओस्, तर हाम्रो शरीरलाई निष्क्रिय बनाउने कारण नबनोस्।

ठूलो परिवर्तनभन्दा सानो बानी
स्वास्थ्य सुधार्ने निर्णय गर्दा हामी धेरैपटक ठूलो योजना बनाउँछौँ। भोलिदेखि बिहानै उठेर लामो समय व्यायाम गर्ने, चिनी पूर्ण रूपमा छोड्ने वा एकैपटक सबै खानपान बदल्ने सोच बनाउँछौँ। केही दिन उत्साहका साथ अघि बढे पनि यस्तो योजना लामो समय टिक्न कठिन हुन्छ।
त्यसैले व्यवहार परिवर्तन सानोबाट सुरु गर्नु बढी व्यावहारिक हुन्छ। दैनिक १०–१५ मिनेट बढी हिँड्न सुरु गर्न सकिन्छ। चिनी भएको पेयको सट्टा पानी रोज्न सकिन्छ। खानामा थप नुन हाल्ने बानी हटाउन सकिन्छ। नजिकको ठाउँमा गाडी नलगी हिँड्न सकिन्छ। राति सुत्नुअघि मोबाइल केही समय टाढा राख्न सकिन्छ।
यस्ता साना परिवर्तन नियमित हुँदै गए भने बिस्तारै बानी बन्छन्। बानीले जीवनशैली बनाउँछ र जीवनशैलीले दीर्घकालीन स्वास्थ्यमा प्रभाव पार्छ।

शरीरलाई पनि काम चाहिन्छ
हामी आफ्नो घर, गाडी, मोबाइल र अन्य उपकरणको राम्रोसँग हेरचाह गर्छौँ, किनभने तिनले हाम्रो काम सजिलो बनाउँछन्। तर हाम्रो शरीरले पनि निरन्तर हेरचाह माग्छ।
शरीरलाई खाना मात्र चाहिँदैन। उसलाई हिँडडुल चाहिन्छ, मांसपेशीलाई काम चाहिन्छ, पर्याप्त निद्रा चाहिन्छ, मानसिक विश्राम चाहिन्छ र मानिससँगको सम्बन्ध पनि चाहिन्छ।
त्यसैले आज आफैँलाई एउटा प्रश्न सोधौँ—मेरो जीवनलाई सजिलो बनाउने कुन सुविधाले मलाई आवश्यकभन्दा बढी निष्क्रिय बनाइरहेको छ?
त्यसको एउटा उत्तर खोजौँ र एउटा सानो परिवर्तन सुरु गरौँ।
स्वस्थ जीवनका लागि सधैँ ठूलो निर्णय आवश्यक हुँदैन। कहिलेकाहीँ गाडीको सट्टा केही दूरी हिँड्नु, लिफ्टको सट्टा भर्‍याङ चढ्नु वा मोबाइल केही समय बन्द गर्नुजस्ता सामान्य निर्णयबाट पनि सुरुवात गर्न सकिन्छ।
आधुनिक सुविधा हाम्रो शत्रु होइन। समस्या सुविधा होइन, सुविधाका कारण हामीले गुमाउँदै गएको सक्रिय जीवनशैली हो।
त्यसैले सुविधालाई त्याग्नु पर्दैन। सुविधासँगै सक्रिय जीवन रोज्नुपर्छ।
किनभने रोग लागेपछि स्वास्थ्य फर्काउन धेरै समय, पैसा र प्रयास लाग्न सक्छ। तर आजदेखि केही स्वस्थ बानी अपनाउन धेरै ठूलो मूल्य तिर्नुपर्दैन।